Kuka
Kuka (Erythroxylon coca) nisqaqa huk thansam. Raphinkunapiqa huk kukayna nisqa musphachina imayay kaptinmi, runakuna lliipht'awan chaqruspa akullinmi mana yarqanapaq allin llamk'anapaq. Kuka ( aru simi); Kuka ( Kulli simi); coke ( inlis simi). [1]
Kuka | |||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | |||||||||||||||
Mit'an kamay | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
Mit'an kamaypaq sutin | |||||||||||||||
Erythroxylum coca Lam. |
Inkakunap yupaychasqan yuras karqan. Kunankamapas Pachamamaman kuku raphi q'uwatam qaranku.
Kukayna qhatuq nisqakunaqa raphinkunamanta kukaynata hurquspa, ama nisqa kaptinpas, Hukllachasqa Amirika Suyukunaman qhatunku, USA-pi wayna runakuna kukaynawan musphakuyta munaptinmi. Chayraykum USA pusaqkunaqa Uralan Abya Yala mama llaqtakunapi sat'irikunku mana kukata puquchinapaq.
Evo Morales USA-man "ama sat'ikuwaykuchu" nispa Buliwyapi akllanakuypi atirqan, umalliq tukuspa.
Mariscal Andrés Avelino Cáceres ( Awilinu Kasiris)kukata chaqchapar chiliki awqakunata tsarapuran waqatsiran, hirkakunapa ukrukunapa purikachar.
Aya sutariptin ampikunachaw takipar kukata wakinkuna akullipayan, warat rikchayanapaqn Limaq llaqtapipas..
Rikchakuna llamk'apuy
-
Kukap puka rurunkuna, raphinkunapas
-
Kuka thansa.
-
Kuka raphi.
-
Kukap raphin, rurunpas.
-
Kuka q'uñi yaku (kuka mati nisqapas).
-
Amarumayu suyupi
Nisqakuna llamk'apuy
- Imayllaqa Mama Kuka kutimunqaqam
- ¿Ima kuka chakrata waykanki? ( Qullqa kamariq, Panchu Karansa Rumiru)
- Kintu kintullantam mikurqani ( Taqi ruwaq Awyun Yaranqa Waltirama)
- Kukam willakamun Limaqpmanta chayamunqa nanichaw harkakayashqa ( Kuka qatipaq Karminchu Haara).
- Unaymi yarparaa kuka mana alli rapra, patsan runakunata yukan; chaypita maakushkaa alli kukapa rurayninta, chay raprakuna, qullmiraq, mana mushkuqraq, mana kuyuqnaw, kallpan akulliqkaqta. ( Hipólito Ruiz, Jefe de la Expedición Botánica a los Reynos de Perú y Chile, a fines del siglo XVIII, lo cita Javier Pulgar Vidal).
Simi tinkuqkuna llamk'apuy
- Tuqra, llipta, isku
- Kuka akulliy, kuka chaqchay, kuka qatpay.
- Kuka chakra
- Qachuy, aqñuy.
- Kuka pallay
- Sakapa, qarapa, wankuna hacha
- Qallay haruy, shuuratsiy haruy
- Kuka runqu, kuka kustal.
- Kuka piksha, kuka chuspa
- Kuka yaku
- Apachitaman churakuy
Hawa t'inkikuna llamk'apuy
- Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: Kuka
- Nonato Rufino Chuquimamani Valer: Kuka mama uywaymanta. Tarea Asosiación de Publicaciones Educatives, Lima 2015.
Willasakuna llamk'apuy
- ↑ Vocabulario de la lengua Aymara, Ludovico Bertonio